Khi bản quyền bước vào giảng đường: AET và RDAS tiên phong xây dựng môi trường giáo dục tôn trọng quyền tác giả

(SHTT) – Sự hợp tác giữa Hội Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh (AET) và Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số (RDAS) mở ra một hướng tiếp cận mới: đưa tuân thủ bản quyền từ nhận thức trở thành một phần của quản trị nhà trường, qua đó hướng tới xây dựng môi trường giáo dục tôn trọng quyền tác giả ngay từ giảng đường.

Từ một bài giảng, một giáo trình, một hình ảnh minh họa cho đến những tài liệu được chia sẻ trên nền tảng số, câu chuyện bản quyền đang hiện diện ngày càng rõ trong môi trường giáo dục. Sự hợp tác giữa Hội Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh (AET) và Trung tâm Quyền và Giải pháp Tài sản số (RDAS) mở ra một hướng tiếp cận mới: đưa tuân thủ bản quyền từ nhận thức trở thành một phần của quản trị nhà trường, qua đó hướng tới xây dựng môi trường giáo dục tôn trọng quyền tác giả ngay từ giảng đường.

Một bài giảng cũng có thể là câu chuyện bản quyền

Trong một lớp học, việc sử dụng một chương sách để minh họa, đưa một bức ảnh vào bài giảng, trình chiếu một đoạn phim, sử dụng một bản nhạc hay chia sẻ tài liệu tham khảo cho sinh viên là những hoạt động rất bình thường.

Nhưng phía sau mỗi tài liệu đó có thể là một tác giả, một nhà xuất bản, một tổ chức sản xuất hoặc một chủ sở hữu quyền đang nắm giữ quyền khai thác đối với tác phẩm.

Điều này càng trở nên đáng chú ý khi hoạt động giáo dục chuyển mạnh sang môi trường số. Một tài liệu từng được sử dụng trong phạm vi một lớp học nay có thể được đưa lên hệ thống quản lý học tập, gửi qua nhóm trực tuyến, lưu trữ trên đám mây hoặc chia sẻ cho một số lượng lớn người học.

Ranh giới giữa “sử dụng để giảng dạy” và “khai thác tác phẩm” vì thế không phải lúc nào cũng dễ nhận biết nếu nhà trường, giảng viên và người học chỉ tiếp cận vấn đề từ góc độ kỹ thuật mà thiếu một cơ chế quản trị quyền.

Đây chính là lý do câu chuyện bản quyền đang cần được nhìn nhận như một thành tố của quản trị giáo dục, thay vì chỉ được nhắc tới khi phát sinh tranh chấp.

Giáo dục không phải là “vùng miễn trừ bản quyền”

Pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam không coi giáo dục là một lĩnh vực phải “đứng ngoài” quyền tác giả. Ngược lại, pháp luật thiết kế những cơ chế ngoại lệ nhất định để bảo đảm tác phẩm có thể được sử dụng hợp lý cho nghiên cứu, học tập và giảng dạy.

Theo Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 155/VBHN-VPQH ngày 9/9/2025, một số trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố được miễn xin phép và miễn trả tiền bản quyền nhưng vẫn phải thông tin về tên tác giả, nguồn gốc, xuất xứ. Đáng chú ý, pháp luật cho phép sử dụng hợp lý tác phẩm để minh họa trong bài giảng nhằm mục đích giảng dạy; việc cung cấp tác phẩm trong mạng máy tính nội bộ cũng được đề cập, với điều kiện có biện pháp kỹ thuật bảo đảm phạm vi tiếp cận phù hợp với người dạy và người học trong buổi học đó.

Nhưng ngay trong chính điều khoản này cũng có một nguyên tắc rất quan trọng: việc sử dụng tác phẩm không được mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không được gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

Nói cách khác, giáo dục được pháp luật dành những cơ chế sử dụng tác phẩm nhất định, nhưng đó không phải là một “vùng miễn trừ bản quyền”.

Đây cũng là điểm cần được chuyển hóa thành nhận thức và quy trình vận hành trong các cơ sở giáo dục.

Một giảng viên cần biết trường hợp nào có thể sử dụng tác phẩm trong bài giảng; trường hợp nào cần xin phép; tài liệu nào có thể chia sẻ trong lớp học; tài liệu nào không nên đưa lên một hệ thống mở; và khi sử dụng tác phẩm cần ghi nhận tác giả, nguồn gốc như thế nào.

Nhà trường, ở cấp độ quản trị, cần đi thêm một bước: xây dựng được quy trình để những yêu cầu đó không chỉ phụ thuộc vào sự hiểu biết hoặc cẩn trọng của từng cá nhân.

Từ “biết luật” đến “biết cách tuân thủ”

Đây là khoảng trống mà mô hình hợp tác giữa AET và RDAS hướng tới.

Nếu pháp luật xác lập ranh giới của quyền, thì quản trị quyền giúp nhà trường biết cách vận hành an toàn bên trong ranh giới đó.

Thay vì tiếp cận bản quyền theo tư duy “cấm sử dụng”, cách tiếp cận phù hợp hơn là xác định rõ ba câu hỏi: được sử dụng gì, sử dụng trong phạm vi nào và khi nào cần sự cho phép của chủ thể quyền.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa trong giáo dục đại học, nơi khối lượng học liệu, tài liệu nghiên cứu, giáo trình, hình ảnh, video, phần mềm và các nguồn nội dung số được sử dụng rất lớn.

Đáng chú ý, khung pháp lý về quyền tác giả cũng đang tiếp tục được cập nhật để phù hợp với thực tiễn khai thác và sử dụng tác phẩm trong môi trường số. Luật số 131/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026; sau đó, Chính phủ ban hành Nghị định số 134/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 17/2023/NĐ-CP về quyền tác giả, quyền liên quan, có hiệu lực từ ngày 9/4/2026.

Việc pháp luật liên tục hoàn thiện cũng cho thấy một thực tế: quản trị quyền trong môi trường giáo dục không thể chỉ dừng ở việc phổ biến một vài quy định, mà cần được tổ chức thành một quy trình có thể áp dụng trong thực tế.

AET: từ mạng lưới giáo dục đến mạng lưới tuân thủ

Trong bối cảnh đó, sự tham gia của Hội Giáo dục và Đào tạo Thành phố Hồ Chí Minh (AET) mang một ý nghĩa đặc biệt.

Là một tổ chức xã hội – nghề nghiệp hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, AET có vai trò kết nối các cơ sở, tổ chức và những người hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, qua đó tạo điều kiện để những mô hình quản trị mới có thể được chia sẻ và nhân rộng.

Với sự hợp tác cùng RDAS, vấn đề bản quyền được đặt trong một cách tiếp cận rộng hơn: không chỉ tuyên truyền để giảng viên và sinh viên “biết bản quyền”, mà từng bước hình thành văn hóa tuân thủ bản quyền trong hoạt động giáo dục.

Theo định hướng hợp tác, mô hình này có thể được triển khai tới các trường đại học trong mạng lưới của AET, tạo tiền đề để những cơ sở giáo dục tham gia trở thành những đơn vị đi đầu trong việc xây dựng môi trường giáo dục tôn trọng quyền tác giả.

Điểm đáng chú ý nằm ở tính lan tỏa.

Nếu một trường đại học thay đổi cách quản lý học liệu, tác động không chỉ nằm ở một vài phòng ban. Giảng viên thay đổi cách sử dụng tài liệu; sinh viên thay đổi cách sao chép và chia sẻ; bộ phận công nghệ thông tin quan tâm hơn đến quyền truy cập; thư viện quan tâm hơn đến quyền sao chép và cung cấp tài liệu; các đơn vị truyền thông của trường cũng phải chú ý hơn đến việc sử dụng hình ảnh, âm nhạc và video.

Bản quyền từ đó không còn là câu chuyện của riêng một bộ phận pháp chế.

Nó trở thành một phần của văn hóa vận hành.

Đại diện AET – TS Bùi Quang Điệp (áo sẫm màu) và đại diện RDAS tại tp HCM cùng ký thỏa thuận hợp tác 

RDAS: Biến yêu cầu pháp lý thành quy trình vận hành

Nếu AET tạo ra không gian kết nối trong lĩnh vực giáo dục, thì RDAS đóng vai trò hỗ trợ chuyển hóa yêu cầu về quyền tác giả thành những quy trình có thể áp dụng trong thực tế.

Đây cũng là cách RDAS được định vị: hạ tầng số hỗ trợ doanh nghiệp và tổ chức tuân thủ bản quyền, chứ không thay thế cơ quan quản lý nhà nước hay các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả.

Trong môi trường giáo dục, cách tiếp cận này có thể bắt đầu từ những vấn đề rất cụ thể.

Một trường đại học có thể cần rà soát những loại tác phẩm thường xuyên được sử dụng trong giảng dạy; xác định trường hợp nào thuộc phạm vi ngoại lệ của pháp luật; trường hợp nào cần được xác định quyền và xin phép; chuẩn hóa việc ghi nhận tác giả, nguồn gốc; tổ chức lưu trữ thông tin về quyền; đồng thời kiểm soát phạm vi chia sẻ tài liệu trên các nền tảng số.

Khi những công việc đó được số hóa và chuẩn hóa, bản quyền không còn là một “việc phát sinh” khi có tranh chấp. Nó trở thành một quy trình quản trị được thiết kế ngay từ đầu.

Đây chính là điểm khác biệt giữa nhận thức về bản quyền và năng lực tuân thủ bản quyền.

Nhận thức giúp một giảng viên biết rằng tác phẩm có quyền.

Quản trị giúp nhà trường biết phải làm gì với quyền đó.

Từ học liệu giấy đến tài sản số

Một trong những thách thức lớn nhất của bản quyền giáo dục hiện nay là sự dịch chuyển nhanh chóng từ học liệu vật lý sang môi trường số.

Một giáo trình có thể được số hóa. Một bài giảng có thể trở thành video. Một nghiên cứu có thể được đưa lên nền tảng học tập. Một bức ảnh có thể xuất hiện đồng thời trên bài giảng, website và mạng xã hội của trường.

Khi một tác phẩm được chuyển sang môi trường số, khả năng sao chép và truyền đạt gần như tức thời khiến yêu cầu quản trị quyền trở nên cấp thiết hơn.

Điều 25 của Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành đã tính đến thực tế này khi quy định về việc sử dụng hợp lý tác phẩm để minh họa trong bài giảng và khả năng cung cấp trong mạng máy tính nội bộ với các biện pháp kỹ thuật phù hợp. Điều đó cho thấy pháp luật không phủ nhận nhu cầu số hóa giáo dục; vấn đề là số hóa phải đi cùng với kiểm soát phạm vi sử dụng và tôn trọng quyền của chủ thể quyền.

Đây cũng là không gian mà hạ tầng số có thể tạo ra giá trị thực tế: giúp tổ chức nhận diện tác phẩm, xác định thông tin quyền, lưu giữ hồ sơ, theo dõi việc sử dụng và từng bước hình thành quy trình quản trị minh bạch hơn.

Xây dựng một thế hệ tôn trọng quyền từ giảng đường

Có một ý nghĩa sâu hơn phía sau câu chuyện tuân thủ bản quyền trong giáo dục.

Trường học không chỉ truyền đạt kiến thức. Trường học còn hình thành thói quen và chuẩn mực nghề nghiệp cho thế hệ tương lai.

Một sinh viên quen với việc sử dụng tài liệu có dẫn nguồn, tôn trọng tác giả và hiểu rằng nội dung trên Internet không đồng nghĩa với “miễn phí sử dụng” sẽ mang theo nhận thức đó vào môi trường nghiên cứu, doanh nghiệp và xã hội.

Một giảng viên quen với việc kiểm tra quyền sử dụng học liệu sẽ hình thành một chuẩn mực nghề nghiệp khác.

Một trường đại học xây dựng được quy trình quản trị quyền sẽ tạo ra một chuẩn mực tổ chức khác.

Vì vậy, đưa bản quyền vào giảng đường không nên được hiểu là đặt thêm một lớp rào cản đối với hoạt động giáo dục.

Ngược lại, mục tiêu là giúp người dạy và người học hiểu rõ hơn ranh giới giữa quyền được sử dụng và nghĩa vụ phải tôn trọng quyền.

Đó cũng là cách để biến pháp luật từ một hệ thống quy định bên ngoài thành một phần của văn hóa học thuật.

Một mắt xích mới của KỶ NGUYÊN QUYỀN

Sự hợp tác giữa AET và RDAS vì thế không chỉ mang ý nghĩa của một chương trình phối hợp giữa một tổ chức giáo dục và một đơn vị cung cấp hạ tầng hỗ trợ tuân thủ.

Ở tầm rộng hơn, đây là một mô hình thử nghiệm cho cách tiếp cận mới đối với quyền tác giả: đưa quản trị quyền vào bên trong hoạt động của từng ngành, từng lĩnh vực và từng tổ chức.

Trong hệ sinh thái KỶ NGUYÊN QUYỀN, giáo dục là một mắt xích có ý nghĩa đặc biệt. Bởi nếu doanh nghiệp cần tuân thủ để giảm rủi ro pháp lý và bảo vệ tài sản trí tuệ, thì nhà trường còn có thêm một nhiệm vụ: hình thành nhận thức đúng cho thế hệ sử dụng và sáng tạo nội dung trong tương lai.

Từ giảng đường, chuẩn mực ấy có thể đi vào phòng nghiên cứu, doanh nghiệp, cơ quan truyền thông và thị trường sáng tạo.

Đó là lý do việc AET và RDAS cùng hướng tới xây dựng môi trường giáo dục tôn trọng quyền tác giả có thể được nhìn nhận không chỉ như một hoạt động hợp tác đơn lẻ, mà như một bước thử nghiệm quan trọng trong quá trình hình thành văn hóa tuân thủ bản quyền trong nền kinh tế tri thức.

Bản quyền, cuối cùng, không chỉ là câu chuyện của người sáng tạo.

Đó còn là câu chuyện của người sử dụng tác phẩm.

Và nếu muốn xây dựng một nền kinh tế sáng tạo phát triển bền vững, việc dạy cách tôn trọng quyền từ giảng đường có lẽ là một trong những điểm khởi đầu tự nhiên và quan trọng nhất.

AET và RDAS đang đặt một viên gạch cho điểm khởi đầu đó – nơi bản quyền không còn được nhìn như một rào cản đối với giáo dục, mà trở thành một phần của chất lượng, đạo đức học thuật và văn hóa sáng tạo.

PKT

nguồn: https://sohuutritue.net.vn/